27.08. 2026 r. Stowarzyszenie „Klub Przyjaciół Wieliczki” (KPW) we współpracy z Burmistrzem Miasta i Gminy Wieliczka, Oddziałem Krakowskim Instytutu Pamięci Narodowej (IPN) i Joelem Porembą z USA zorganizowało w Urzędzie Miasta i Gminy w sali „Magistrat” 81 spotkanie z cyklu „Wieliczka-Wieliczanie” Bis! pt. „12.09.1939 r. egzekucja 32 Żydów z Wieliczki w Pawlikowicach dokonana przez Niemców – Pamiętamy po 87 latach od agresji Niemiec na Polskę”.
Patronat nad spotkaniem objął Burmistrz Miasta i Gminy Wieliczka Rafał Ślęczka.
Żydzi w Wieliczce zamieszkiwali od XIII w. Pod koniec XVIII w. powstała tu żydowska dzielnica Klasno. Od końca XIX w. zasiedlali centrum miasta. W 1939 r. było ich w Wieliczce ok. 4000, co stanowiło ½ liczby mieszkańców. 1.09.1939 r. Niemcy – III Rzesza dokonały agresji na Polskę. Z chwilą wybuchu II wojny światowej, 7. 09.1939 r. do miasta wkroczyły oddziały Wermachtu, kierowane przez agentów V kolumny - nastały trwające pięć i pół roku rządy terroru nad ujarzmioną ludnością. Celem jej zastraszania okupanci zaraz na początku swych rządów dopuścili się szeregu gwałtów na ludności żydowskiej, nakładając na nią kontrybucję, rabując jej mienie i mieszkania aż, wreszcie mordując w dniu 12 września 32 najbogatszych Żydów poprzez dokonanie egzekucji publicznej na terenie Pawlikowic. Niemcy jako okupanci, mając plan zagłady mieszkających tu Żydów w latach 1939-1942 zamordowali tu ponad 1000 Żydów. W okresie 1 - 20. 08. 1942 r. napływali do miasta Żydzi z pobliskich okolic. Było ich ok. 11.000. 27 sierpnia 1942 r. hitlerowcy nakazali Żydom z całej okolicy zgromadzić się w Wieliczce aby utworzyć getto. Jednak Niemcy nie utworzyli getta, lecz przewieźli większość ludności żydowskiej pociągiem do obozu zagłady m.in. w Bełżcu, gdzie zostali zgładzeni, część do obozów pracy przymusowej w Stalowej Woli, Płaszowie, a ok. tysiąca rozstrzelano. Szacuje się, że z sierpniowej zagłady w Wieliczce ocalało tylko ok. 100 osób. m.in. Pola i Szymon Schnurowie, Jerzy Kuchler, Celina Sobel, Maria Perlberger, Uri Shmueli, Michał Zellner, Schmuel Milner, Fela Poremba, Nathan Poremba. Wśród wieliczan byli odważni, którzy pod karą śmierci za pomoc Żydom - pomagali im – po wojnie 26 wieliczan zostało uhonorowanych tytułem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”. W czasie okupacji Niemcy zamordowali ok. 3,5 mln polskich Żydów.
W ramach spotkań z cyklu „Wieliczka-Wieliczanie” na temat ludności żydowskiej w Wieliczce KPW zorganizowało 9 spotkań, z których relacje znajduję się w zeszytach serii wydawniczej „Biblioteczka Wielicka” i w książce z serii „Ex Libris Salis”, wyd. Kopalnia Soli „Wieliczka” S.A. (2025 r.) pt. „Wieliczka – Wieliczanie” Bis! Ocalić przeszłość od zapomnienia” część: I, II, III.
Na wstępie 81 spotkania „Wieliczka-Wieliczanie” Bis!, jego organizatorka - prezes KPW Jadwiga Duda powitała przybyłych gości, w tym prelegentów: Joela Porembę z USA, wnuka zamordowanego 12.09.1939 r. w Pawlikowicach Josepha Poremby z Wieliczki wraz z tłumaczką języka angielskiego Anetą Godynią, dr Romana Gieronia z Oddziałowego Biura Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej Oddział Krakowski, sekretarza redakcji czasopisma naukowego „Polish-Jewish Studies", Bohdana Piotrowicza, historyka, członka KPW. Dr Roman Gieroń był prelegentem 30.11.2022 r. na 33 spotkaniu „Wieliczka-Wieliczanie” Bis! pt. „Pomoc świadczona Żydom przez ludność polską w okresie II wojny światowej na okupowanych przez Niemców terenach woj. krakowskiego. Wieliczanie uhonorowani za pomoc Żydom przez Instytut Yad Vashem tytułem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”. Wygłosił prelekcję która jest opublikowana w tomie II „Ex Libris Salis”(2025). Zaprosiła zebranych do wspólnego zdjęcia przed Magistratem.
W sali „Magistrat” wspomniała, że 22.08.b.r. zmarł Tadeusz Korczak, lat 75, były członek Zarządu Miasta i Gminy Wieliczka w latach 1994-2002, v-ce burmistrz w latach 2002-2006, samorządowiec, członek KPW. W jego intencji zebrani odmówili „Wieczne odpoczywanie racz Mu dać Panie…”.
Zaprezentowała nowości wydawnicze, przewodniki: Juliusza Chimiaka „O tym jak Kropelka mała po kopalni wędrowała” wydany przez Kopalnię Soli „Wieliczka” SA, z serii „Ex Libris Salis” tom IV i „Kopalnia Soli „Wieliczka” i Muzeum Żup Krakowskich” wydany przez Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka” oraz książkę pt. „Koło Pszczelarzy w Wieliczce Jubileusz 25-lecia” wydany przez Wielickie Centrum Kultury, miesięcznik regionalny „Głos Wielicki 24” nr 8/2026, w którym jest relacja z VI Turnieju o pierścień św. Kingi zorganizowanego 25.07.b.r. przez KPW i MKS MOS Wieliczka w ramach „Dni Św. Kingi”.
Wraz ze skarbnik KPW Anną Kisiel wręczyła Januszowi Kmiecikowi, właścicielowi firmy „BIUROTEX” podziękowanie za wsparcie Jubileuszu 60.lecia KPW.
Następnie Lidii Sałabun, członek KPW odczytała wiesz swojego autorstwa pt. „Kamień na kamieniu. Pamięci wielickich Żydów” z tomiku „Czas zatrzymany” (2009 r.) Kolejno prelekcje wygłosili: dr Roman Gieroń - „Zagłada Żydów w dystrykcie krakowskim w latach 1939-1945”; Bohdan Piotrowicz – „Wrzesień 1939 r. - Pogrom, rabunek, pierwsze egzekucje Pułku SS Germania w Wieliczce."; Joel Poremba - „Ostatni Żyd z Wieliczki – Nathan Poremba. Świadectwo niezłomności i przetrwania dziesięcioletniego żydowskiego chłopca z Wieliczki (1939-1945)”.
Na temat egzekucji 12.09.1939 r. pisali: Kazimierz Pająk w książce „Wieliczka stare miasto górnicze” (1968 r.) w rozdziale pt. „Eksterminacja Żydów” str. 126: Zaraz na początki wojny, po wkroczeniu do Wieliczki, Niemcy zamordowali 32 obywateli żydowskich z Górnego Rynku. Powodem było rzekomo znalezienie żydowskiej listy składkowe na karabin maszynowy. Żydzi zostali załadowani na auto, zawiezieni nad strumyk do Pawlikowic i tam zastrzeleni. Trupy pochowały rodziny na cmentarzu żydowskim. Ta akcja hitlerowska miała także na celu zastraszenie polskiej ludności, aby nie dała się porwać do akcji zbrojnej przeciw Niemcom…”
Stanisław Gawęda w artykule „Wieliczka pod okupacja niemiecką”, opublikowanym w monografii „WIELICZKA DZIEJE MIASTA (DO ROKU 1980)”(1990 r.) na str. 250 pisze: …Rankiem 7 września od strony południowej wkroczyły do miasta oddziały Wermachtu, kierowane przez agentów V kolumny - nastały trwające pięć lat i pół roku rządy terroru nad ujarzmioną ludnością. Celem jej zastraszenia okupanci zaraz na początku swych rządów dopuścili się szeregu gwałtów na ludności żydowskiej, nakładając na nią kontrybucję, rabując jej mienie i mieszkania, wreszcie mordując w dniu 12 września 32 najbogatszych Żydów poprzez dokonanie egzekucji publicznej na terenie wsi Pawlikoqwice.2 (Sprawozdanie Michała Zellnera). Była to zapowiedź nadchodzącego niemieckiego „nowego ładu” dla ludności Wieliczki….;
Małgorzata Międzobrodzka w książce pt. „Żydzi byli dobrzy ludzie, ale po co pisać o nich książkę. Żydzi w Wieliczce. Opowieść dokumentalna.” (Siercza 2022) str. 335. pisze: „…32 znalezionych mężczyzn zgromadzono na Rynku Górnym, wywieziono do pobliskiej wsi Pawlikowice, tam w pobliżu posesji Antoniego Krzyżaka w czterech ośmioosobowych szeregach rozstrzelano.”28.Wśród tych pierwszych ofiar Niemców byli: Jakub Armer i jego syn Josef, Orbachowie (ojciec i syn), Samuel Buchstahl, Schmelke Blumenfeld i jego syn Hershel, Abraham Goldberg i jego syn Moshe, Izaak Gerber, Jacob Gross i jego syn Samuel, Samuel Danzig, Pinkas Handler i jego syn Abraham, Abraham Heller, Jacob Hirsch Waldman i jego syn Naftali, Wishnicki, Moshe Wimmer,Abraham Melzer ,Joseph Poremba, Meir Fallek i jego syn Joseph, Moshe Fiszer, Leibish Kornhauser, Aron Krieger, Moshe Jacob Kaner, Stern z synem i jeszcze jeden Żyd z Wieliczki, którego nazwisko nie zostało zapamiętane przez tych, którzy ocaleli”29., M.Zellner, The Nazi Atrocities in Wieliczka (w: The Jewish Community…, s.36-38. Autorka w książce publikuje trzy archiwalne zdjęcia wykonane 12.09.1939 r., w Rynku Górnym w Wieliczce..
Joel Poremba, wnuk zamordowanego Josepha Poremby, który 30.06.2024 r. odwiedził Wieliczkę i Pawlikowice, uzupełnił, że 32 osobą był Samuel Bajor (zięć Pinkasa Handlera). Sprostował opis zdjęcia z Yad Vashem przedstawiającego obławę na ostatnich dorosłych żydowskich mężczyzn z Wieliczki na Rynku Górnym 12 września 1939 r. , jaki miało wielickie Muzeum (u M. Międzobrodzkiej foto na str. 332).
W zeszycie 122 „Biblioteczki Wielickiej”, który napisałam, po 177 spotkaniu „Wieliczka-Wieliczanie” pt. „W 70.rocznicę zagłady wielickich Żydów (1942-2012)” (2012) opublikowałam wypowiedź ś. p. Władysław Płatek, ur. w 1922 r.: „We wrześniu 1939 r. Niemcy wyrzucali ze sklepów w Wieliczce żydowskie towary, które miejscowa ludność zabierała do swoich domów. 12 września przed szkołę w Pawlikowicach zajechało kilka niemieckich ciężarówek wojskowych, z których wyrzucano mężczyzn. Po ośmiu w jednym konwoju prowadzano ich niedaleko na łąkę i tam ich rozstrzeliwano. Początkowo myśleliśmy, że są to ludzie z zakładu w Pawlikowicach, bo byli w długich chałatach, wyglądało to jakby księży prowadzili. Ojciec do mnie mówi: „Skoczże, powiedź im, że do zakładu w Pawlikowicach jest droga, a na łące jest bagno i tamtędy nie przejdą.” Poszedłem w tamtą stronę, ale konwojujący żołnierz krzyknął: „Weg – Uciekaj” i dla postraszenia wymierzył we mnie broń. Wtedy byłem blisko i zauważyłem, że to są Żydzi. Za chwilę rozległa się salwa i konwojujący poszli po następną partię i tak było 8 razy (32 ludzi zastrzelono). Mężczyźni z Pawlikowic, widząc tą scenę uciekali do Laskowca (za zakładem), bo nie wiadomo było co to za ludzie są rozstrzeliwani. Po południu były okropne sceny, gdy na miejsce zbrodni przybyły Żydówki, matki, żony zamordowanych, był olbrzymi lament. Trupy leżały w kupkach po ośmiu. Wśród nich kobiety rozpoznawały swoich mężów i ojców. Zbiegła się ludność. Żydówki od chłopów wynajęły furmanki i wrzucano trupów na wozy i wywożono na cmentarz żydowski na Grabówkach.”
Joel Poremba na 81 spotkaniu „Wieliczka-Wieliczanie” Bis! m.in. powiedział: „Mój ojciec Nathan urodził się w Wieliczce w styczniu 1930 r. jako syn Josepha i Gustawy Porembów. Mój dziadek Jopseph został schwytany przez SS, zaprowadzony pod bronią na Rynek wraz z 31 innymi żydowskimi mężczyznami, a następnie wywieziony i rozstrzelany w Pawlikowicach. Mój ojciec, wówczas dziewięcioletni, był świadkiem tej obławy. Po dokonanej egzekucji musiał zidentyfikować ciało swojego ojca, a następnie uczestniczył w pochówku ofiar na cmentarzu żydowskim w Grabówkach. Niestety, cmentarz ten z czasem zbezczeszczony, a miejsce spoczynku 32 zamordowanych mężczyzn do dziś pozostaje nieoznaczone i zapomniane. (…) Spisałem wspomnienia mojego ojca dotyczące jego przetrwania i wydałem w formie książki, którą przyjęto do zbiorów Instytutu Yad Vashem - Światowego Centrum Pamięci o Holocauście w Jerozolimie, w Izraelu. (…) Równie ważne jest dla mnie, aby współczesna Wieliczka pamiętała o swoich dawnych żydowskich współbraciach oraz o bogatej historii ludności żydowskiej, która niegdyś istniała w tym mieście.”
Po prelekcjach w dyskusji głos zabrali: Bogna Czyżowska, Maria Gurgul, Halina Gawron, Andrzej Cieślik, Dariusz Tańcula, Mariusz Bułat, Jadwiga Duda i prelegenci.
Jadwiga Duda podziękowała prelegentom za wygłoszone prelekcje obdarowując ich od UMiG Wieliczka książką Marii Bajorkowej pt. „Urywek z Pamiętnika” opracowaną przez Bohdana Piotrowicza.
Zaprosiła zebranych na 82 spotkanie „Wieliczka-Wieliczanie” Bis! 30.09. (środa) b.r. o godz.16.00-tej w sali „Magistrat” pt. „Ochrona środowiska w Małopolsce, Powiecie Wielickim, Wieliczce”, a członków KPW na Walne Zebranie Sprawozdawczo –Wyborcze za lata 2023-2026 - 19.09. (sobota) b.r. o godz.16.00-tej w sali „Magistrat”. Wspomniała o wydarzeniach rocznicowych: 31.08 b.r. o godz.10.00-tej - 46. rocznica podpisania „Porozumień Sierpniowych”- „Święto Wolności i Solidarności” przy pomniku NSZZ „Solidarność” na terenie Kopalni Soli „Wieliczka” i przy pomniku Odrodzenia Polski przy Plantach oraz 1 i 17.09. b.r. przy tym pomniku - ku pamięci ofiar agresji Niemiec i Rosji na Polskę w 1939 r. i zaprosiła do udziału w nich.
W spotkaniu uczestniczyło 45 osób wpisanych do „Kroniki Spotkań „Wieliczka-Wieliczanie” Bis!, w tym 28 członków KPW. Wśród gości była Grażyna Szwed, radna Rady Miejskiej w Wieliczce i Barbara Zapadlińska, redaktor „Panoramy Powiatu Wielickiego”. Przebieg spotkania fotografowali: Jadwiga Duda i Krzysztof Kasprzyk dla KPW a nagrywali kamerą: Paweł Augustyn i Łucja Robak z „Wielicka TVP telewizja internetowa” (Tarnów). Pani Łucji Robak po spotkaniu udzieliłam wywiadu na temat działalności Stowarzyszenia „Klub Przyjaciół Wieliczki”. Przed spotkaniem ww. wymienieni uczestniczyli w obchodach 84. rocznicy zagłady Żydów z Wieliczki: na wielickim Rynku Górnym przed tablicą upamiętniająca to wydarzenie w dniu 27.08.1942 r., na cmentarzu żydowskim na Grabówkach. Uroczystość prowadził Lucjan Rówiński, zastępca Burmistrza Miasta i Gminy Wieliczka ds. Społecznych. Byliśmy także w Pawlikowicach poznając miejsce egzekucji 32 Żydów 12.09.1939 r. i rozmawiając o tym wydarzeniu z mieszkańcami Pawlikowic. Dziękujemy za spotkanie. Trzeba nam o tym pamiętać!.
Opracowała Jadwiga Duda
