1.09.1939 r. agresją Niemiec na Polskę rozpęczała się II wojna światowa, największy międzynarodowy konflikt zbrojny w dziejach- zakończony w Europie 8.05.1945 r. kapitulacją Niemiec, a w świecie kapitulacją 2.09.1945 r. Japonii, sojuszniczki Niemiec. Wojnę wywołały dążenia hitlerowskich Niemiec i komunistycznego Związku Sowieckiego do obalenia traktatu wersalskiego i do ustalenia własnej dominacji politycznej w Europie. Oba kraje 23.08.1939 r. podpisały pakt Ribbentrop - Mołotow o IV rozbiorze Polski i dlatego Polska 1 i 17 września 1939 r.
Polska stała się pierwszym celem ich agresji zbrojnej. W wyniku tej agresji zginęło 6 milionów Polaków, o których pamiętamy i 1 września w kolejne rocznice tej agresji składamy przy pomnikach, na cmentarzach znicze i wiązanki kwiatów.
Po 87 latach od wybuchu II wojny światowej - 1.09. (wtorek) 2026 r. o godz.10.00-tej w Wieliczce przy pomniku Odrodzenia Polski spotkali się wieliczanie reprezentujący: Sejm RP poseł Urszula Rusecka, Województwo Małopolskie - radna Małgorzata Szostak, Starostwo Powiatowe w Wieliczce: Roman Ptak, starosta i Ewa Ptasznik wicestarosta, Gminę Wieliczka: Rafał Ślęczka, burmistrz, Marcin Idzi, sekretarz, Katarzyna Kursa, skarbnik, Tomasz Machnik, dyrektor Wydziału Edukacji, Radę Miejska Wieliczki: Elżbieta Sikora, Grażyna Szwed, Dominik Mikuła, Stowarzyszenie „Klub Przyjaciół Wieliczki”: Jadwiga Duda, prezes, Anna Kisiel, Maria Gurgul, Hanna Kozioł, Ewa Lelek, Jan Matzke, Maria Nawrot, Halina Nocuń, Bohdan Piotrowicz, Marian Sipióra, Sebastian Szpil, Drużynę Starszoharcerską, młodzież szkolną. Wymienione delegacje przed pomnikiem złożyły wiązanki kwiatów i znicze oddając hołd ofiarom II wojny światowej. Uroczystość prowadziła Beata Chorobik, dyrektor Mediatek-Biblioteki Miejskiej w Wieliczce.
25.01.2006 r. w Wieliczce w sali „Magistrat” zorganizowałam 97 spotkanie z cyklu „Wieliczka-Wieliczanie” pt. „W hołdzie ofiarom i poszkodowanym w latach II wojny światowej (1939-1945) z tereny miasta i Gminy Wieliczka”. Z prelekcjami wystąpili: mgr Iwona Pawłowska-Pilch z Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka - „Społeczeństwo Wieliczki w czasie drugiej wojny światowej”, Krzysztof Ścigalski – „Mój dziadek Michał Ścigalski (1880-1940), wieliczanin, zawodowy wojskowy zamordowany w Katyniu w 1940 r.”; mgr Kazimierz Guzikowski, prezes Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej na Okręg Małopolska – „Wieliczanie, ofiary obozu koncentracyjnego Oświęcim-Brzezinka”; Henryk Ptak, prezes Związku Kombatantów i Byłych Więźniów Politycznych RP – „Poszkodowani w latach 1939 – 1945 w wielickim Związku Kombatantów”. Relacje ze spotkania opublikowałam w zeszycie 42 „Biblioteczki Wielickiej” (2006 r.) Zapraszam do pożyczenia zeszytu z wielickiej Biblioteki i zapoznania się z jego treścią.
Materiał zebrany w wyniku 97 spotkania „Wieliczka-Wieliczanie” pozwała na podanie zainteresowanym niniejszych danych. Wybuch II wojny światowej 1. 09 1939 r. poprzedziła powszechna mobilizacja w wyniku której, mężczyźni zostali wcieleni do Wojska Polskiego, które z najeźdźcą walczyło do 2.10.1939 r. Wielu żołnierzy po agresji ZSRR na Polskę - 17. 09. 1939 r. i po klęsce wrześniowej w wojnie obronnej, dostało się do niewoli radzieckiej i niemieckiej.
W Wieliczce wojna rozpoczęła się 4. 09. 1939 r. od bombardowaniem miasta przez niemieckie bombowce. Wówczas zginęły 32 osoby. Z „Księgi Zmarłych” zachowanej w wielickim Urzędzie Stanu Cywilnego wiadomo, że zginęli m. in.: Władysław Borowiec, Joannes Gruszczyk, Helena Jędrzejczyk, Michał Kaczmarczyk, Jacobus Klapholz, Kazimierz Mydlarczyk, Adalbertus Pitua, Adalbertus Reczek, Piotr Wilk, Stefania Załęska, Romuald Dunikowski. W pierwszych dniach wojny wieliczanie ginęli także poza Wieliczką np. 5. 09. w Brzesku, podczas bombardowania pociągu śmierć ponieśli: Roman Waliszewski i jego synowie: Roman, Mieczysław.
12.09.1939 r. Niemcy w Pawlikowicach - Taszycach zastrzelili 32 najbogatszych wielickich Żydów – pochowani zostali na kierkowie na Grabówkach. Wówczas Wieliczka administracyjnie należała do dystryktu krakowskiego, będącego częścią utworzonego w październiku 1939 r. Generalnego Gubernatorstwa z Hansem Frankiem na czele.
10.11.1939 r. Otto Wächter, polecił aresztować zapobiegawczo 120 zakładników, którzy mieli gwarantować spokój i porządek 11. 11.1939 r. w rocznicę odzyskania niepodległości. W Wieliczce zatrzymano sześć osób liczących się w mieście: Macieja Rosponda, Władysława Windakiewicza, Tadeusza Bierczyńskiego, Henryka Osuchowskiego, Edwarda Kolasę i Franciszka Widomskiego. Mimo to w mieście rozlepiono ulotki antyniemieckie. Sebastiana Polonka z Mietniowa w Wieliczce z głośników znajdujących się na drzewach w rejonie Plant uruchomił śpiew hymnu narodowego i pieśni patriotycznych. Za to wydarzenie został przez Niemców aresztowany i zgładzony w KL: Auschwitz w 1941 r. , a mieszkańcy musieli zapłać władzom niemieckim 25.000 zł kontrybucji, o czym pisze śp. Stanisław Gawęda. Okupant stosował terror wobec ludności, ludzie ginęli wszędzie.
27.08. 1942 r. z rozkazu okupantów niemieckich Żydzi z Wieliczki i okolicznych miejscowości, zgromadzeni wcześniej w mieście, stawili się na łące w pobliskich Bogucicach. Ponad tysiąc starych i chorych rozstrzelano w Puszczy Niepołomickiej. Kilkuset zdolnych do pracy wywieziono do obozów. Pozostali zginęli w komorach gazowych w Bełżcu. Ci, którzy nie przybyli na rozkaz, byli mordowani w Wieliczce i Grabówkach. Z wielickiej społeczności żydowskiej ocaleli tylko nieliczni.
Śmierć ponieśli w latach okupacji, z Wieliczki: Karolina i Zygmunt Bania, Jan i Kazimierz Batkowscy, Jan i Wiktor Bilscy, Kazimierz Gurgul, Michał Palmowski, Klemens Nędza, Edward Strzelecki, Stanisław Liszkiewicz, Marian Szypuła, Kazimierz Klimczyk, Sawicki, Jan Zuski, Stanisław Smagowicz, Jan Iwanicki, Mieczysław Iskra, Antoni Karaś, Stanisław Lassler, Jan Zapolski, Stanisław Hajduga, Kazimierz Klimczyk, Eugeniusz i Jan Fraś, Stanisław Kostecki, Tadeusz Kozubski, Kazimierz Kijowski, Ludwik Kordula, Jan i Stanisław Lelito, , Zbigniew Róg, Władysław Słowik, Franciszek Nawalany; z Chorągwicy – Jan Tańcula, Józef Klejdys, Jan Ostrowski, Oprzałkowa, z Grabia: Andrzej Sendorek, Józef Matoła, Jan Nosek, Franciszek Talag, z Grabówek: Andrzej Kobiał0ka i Jan Mogilański, z Janowice - Marian Jania, z Krzyszkowic – Stanisław Kaczmarczyk, Augustyn Tofin, Bolesław Tatarczuch, Władysław Kowal, z Kokotowa- Mila Sanok, z Koźmic Małych Ludwik Nawalany, Józef Pirowski, Stanisław Porąbka, Tadeusz Surówka; z Koźmic Wielkich: Józef Kurowski, Franciszek Dańda, Kazimierz Batko, Jan Piątek, Eugeniusz i Franciszek Hoerner de Roithburg, Stanisław Batko, Antoni Grochal, Heurinus Nowak zastrzelony przez AK, rodzina Szaperów: Antoni, Tadeusz, Jan, Juliusz, Krystyna; Józef Hajduk, Marian Czerwień, Jan Jamróz, Franciszek i Ludwik Jania; Władysław Madej, zastrzelony w Małej Wsi, z Mietniowa – 4 osoby aresztowano, zginęły bez śladu, z Lednicy Górnej – Sebastian Polonka; Jan Kłapa, z Pawlikowic: Józef Nawalany, z Zakładu Wychowawczego księża michalici: Wojciech Nierychlewski, Władysław Błądziński, z Sierczy – siostra urszulanaka, matka Klemensa Staszewska; z Zabawy – Józef Madej, Jan Flak, Mieczysław Strojny, Stanisław Urbaniec. Ofiarami obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu byli m.in.: Karol Olesiak, Jan Borowiec, Andrzej Bochenek, Wolf Feilwels, Zygmunt Fortecki, Adam Gadomski, Symche Goldschmied, Marian Greniuch, Stanisław Grodecki, Antoni Grzywacz, Stanisław Jaglarz, Władysław Karzrein, Kazimiera Krzyżak, Józef i Ludwik Kubiccy, Józefa Lassler, Henryk Łosik, Ferdynand Mazanek, inż. Michalik, Marian i Tadeusz Mrozińscy, Bolesław Piasecki, Eugeniusz Richter, Ambroży Sikorzyński, Szymon Silliger, Aniela Smęder, Henryk Smrokowski, Mieczysław Sosin, Rudolf Szymoniak, Franciszek Tarko, Klemens Turchan, Józefa Tuteja, Władysław Wróblewski, Franciszek Żak. W innych obozach zginęli m.in.: Aleksander Lassler, Marian Walas, Czesław Czajkowski. Obóz oświęcimski przeżyli: Helena Bilska, Antoni Czort, Tadeusz Dudzik, Mieczysław Dymek, Janina Frankiewicz, Kazimierz Kłapa, Lucjan Motyka, Marian Tokarz, Helena Wiązownicka, Adam Zając. Inne obozy przeżyli, ze zrzeszonych w Związku Kombatanckim: Ryszard Adamczyk, Stefan Anlauf, Wojciech Cieślik, Julian Hankus, Władysław Michalik, Dionizy Nodzyński, Stefan Grabowski, Anna Herian, Władysław Janus, Mikołaj Jarecki; Preksada Kordula, Jan Kurek, Janina Lewińska, Józef Lipka, Maria Masior, Henryk Ptak, Eleonora Rojek, Tadeusz Szydłak; Antoni Ziajko, Józef Pitala, Tadeusz Woźniak, Edward Górski, Antoni Jaśkowiec, Kazimierz Ptak, Henryk Ptak, Antoni Grochal, Edward Czyżowski, Jan Hartabus, Ludwik Bednarczyk, Ferdynand Wysocki. Wielu wieliczan poniosło śmierć na frontach II wojny światowej i w walce konspiracyjnej na terenie okupowanego kraju. m.in. w bitwie pod Monte Cassino poległ Tadeusz Jędral.
O 40-tu oficerach Wojska Polskiego związanych z Wieliczką - ofiarach Zbrodni Katyńskiej z 1940 r. napisałam dopiero po 10-letnich poszukiwaniach w 2010 r. czyli w 70. rocznicę tej zbrodni. Dla 34 posadzono na wielickim cmentarzu „Dęby Pamięci”. (Patrz zeszyt 93 „Biblioteczki Wielickiej”)
W 1943 r. wieliczanie byli świadkami dwóch publicznych egzekucji: 6 listopada przy ul Sienkiewicza Niemcy zastrzelili 20 Polaków w odwecie za zamachy Wieliczna, żołnierzy AK na komisarza powiatowego Urlicha. 4 grudnia przy ul. Krzyszkowskiej (obecnie E. Dembowskiego) naprzeciw warzelni Niemcy rozstrzelali 20-tu polskich więźniów przywiezionych z więzienia przy ul. Montelupich w Krakowie w odwecie za zamach na E. Kesslera, szefa straży na kopalni wielickiej.
W czasie bombardowania i działań wojennych na terenie Wieliczki i okolicy w dniach 16-21 styczniu 1945 r. zginęli: Anatol Kostrz z Krzyszkowic, Emilia Bittmar, Michał Czekaj z Sułkowa, w Sierczy: Franciszek Grochal, Marianna Jarosik, Piotr Jaworski, Ignacy Kapała, Józef Łanoszka, Anna Mich, Józef Pawlik, Józef Piąstka, z Lednicy Górnej: Aleksandra Stańczewska, Jan Szwagrzyk, Zofia Witowska, z Jankówki: Tadeusz Wojtarowicz, Helena Hajduk, Stanisława Pudlik, wKoźmicach Wielkich: Władysław Kurek, i rodzina Wilków: Wiktoria, Franciszek, Zofia, Stanisław, Ludwika, Katarzyna Hartabus, Eugeniusz Kaczor, Władysław Piekło; w Raciborsku: Stanisław i Anna Woźniak, w Śledziejowicach zginęli: Adam Szwagrzyk, Fryderyk Lembas. Wielu z wyżej wymienionych spoczywa na wielickim cmentarzu- patrz zbiorowe mogiły w kwaterze XVII. Informacje na ten temat opublikowałam w zeszycie 62 „Biblioteczki Wielickiej” (2007 r.)
17.09. (czwartek) b.r. w Wieliczce przed Pomnikiem Odrodzenia Polski odbyła się o godz.12.00-tej uroczystość upamiętniającą ofiary agresji Rosji Sowieckiej na Polskę 17.09.1939 r. i przez lata okupacji do maja 1945 r. Uroczystość prowadzili: Lucjan Rówiński, z-ca burmistrza ds. społecznych i Rafał Ślęczka, burmistrz Miasta i Gminy Wieliczka. Przed pomnikiem delegacje składały kwiaty: Rafał Ślęczka i Lucjan Rówiński, Radę Miejską Wieliczki reprezentowały: Elżbieta Sikora, Grażyna Szwed, członkinie KPW, Gminna Radę Seniorów m.in. przewodnicząca Hanna Kozioł, sekretarz KPW, Stowarzyszenie „Klub Przyjaciół Wieliczki”(KPW) delegacja w składzie: Anna Kisiel, skarbnik, Elżbieta Kawecka-Cebula, członek Zarządu, Jan Matzke, przewodniczący Sądu Koleżeńskiego i członkowie: Marta Borowiec, Maria Nawrot, Halina Nocoń, Marian Sipióra, która złożyła przed pomnikiem stroik z biało-czerwonymi kwiatami. Wieczne odpoczywanie racz ofiarom agresji Niemiec i Rosji Sowieckiej na Polskę dać Panie a światłość wiekuista niechaj im świeci. Niech odpoczywają w pokoju wiecznym. Amen.
Relacje z uroczystości sfilmowała redaktor Łucja Robak z Wieliczka. TV z wypowiedzią Rafała Ślęczki. Prezes KPW Jadwiga Duda uczestniczyła w uroczystości w Krakowie na zaproszenie Związku Sybiraków, o godz..11.00-tej w Mszy św. w kościele garnizonowym pw. św. Agnieszki a następnie na Placu im. Adama Studzińskiego przed tablicą upamiętniającą ofiary Sybiru i przed Krzyżem Katyńskim.
Opracowała Jadwiga Duda, prezes „Klub Przyjaciół Wieliczki”
