22.01. (czwartek) 2026 r. w Wieliczce na Cmentarzu Komunalnym o godz.13.00-tej rozpoczęły się obchody ku pamięci powstańców styczniowych w 163. rocznicę (1863-2026) wybuchu Powstania Styczniowego skierowanego przeciwko Rosji. Powstanie to jako zryw wolnościowy Polaków wybuchło z 22 na 23.01.1863 r. w Królestwie Polskim będącym pod zaborem rosyjskim. Trwało 18 miesięcy.
Uroczystość odbywała się przed Domem Przedpogrzebowym na frontonie, którego znajduje się tablica z 1938 r. upamiętniająca imiona i nazwiska 23 powstańców, którzy z naszego terenu na ochotnika poszli w bój o niepodległość Polski. U podnóża tablicy znajdowała się plansza z imionami i nazwiskami powstańców odnalezionymi dodatkowo w źródłach historycznych przez Stanisława Stawarczyka, prawnuka powstańca Błażeja Hyszki oraz tablica z fotografiami grobów powstańców na naszym cmentarzu. Wartę przy tablicy pełnili strzelcy ze Związku Strzeleckiego w Krakowie.
Uroczystość prowadził członek Związku Strzeleckiego z 2077 Jednostki pod dowództwem Huberta Cory, także członka KPW, który przedstawił charakterystykę powstańców styczniowych. Następnie zaproszono do wypowiedzi Jadwigę Dudę, prezes Stowarzyszenia „Klub Przyjaciół Wieliczki"(KPW), uhonorowana przez Instytut Pamięci Narodowej nagrodą „Świadek Historii”, która w zarysie przedstawiła historię powstania i jego konsekwencje. Po III rozbiorze Polski w 1795 r. dokonanym przez Rosję, Austrię i Prusy - Królestwo Polskie z Warszawą znalazło się pod zaborem rosyjskim. W Warszawie rządził carski gubernator Mikołaj Berg. W październiku 1861 r. w Królestwie Polskim i guberniach litewskich wprowadzono stan wojenny. Iskrą zapalną dla powstania był „Branka” czyli przymusowy pobór polskiej młodzieży do wojska rosyjskiego na 25 lat. Wyjściem z tej sytuacji był wybuch powstania. Powstanie rozpoczęte zostało przez Centralny Komitet Narodowy („czerwonych”). W pierwszym dniu walki w nocy z 22/23 stycznia 1863 r. przystąpiło do powstania narodowego 4500-6000 ludzi. Mieli 600 strzelb - poszli do walki z kosami, drągami. Powstańcy uderzyli na garnizony rosyjskie w 33 miejscowościach.
Powstanie objęło tereny Królestwa Polskiego, Litwę, Białoruś i część Ukrainy. Stoczono 1200 bitew i potyczek z armią rosyjska licząca 340.000 żołnierzy. Centralny Komitet Narodowy przekształcony w Tymczasowy Rząd Narodowy ogłosił „Manifest” wzywający do udziału w powstaniu i wydał dekrety uwłaszczeniowe. W marcu 1863 r. do powstania przystąpili „biali”, którzy zdobyli przewagę w Rządzie Narodowym. Dyktatorami powstania byli: Ludwik Mierosławski, od 10.03. 1863 r. - Marian Langiewicz, a od października 1863 r. Romuald Tarugutt - oni organizowali polskie państwo podziemne. 5.08.1964 r. na stokach Cytadeli Warszawskiej zostali powieszeni członkowie Rządu Narodowego: Romuald Traugutt, Jan Jeziorański, Rafał Krajewski, Józef Toczyński, Roman Żuliński.
Ostanie walki powstańców były w jesieni 1864 r. Powstanie trwało 18 miesięcy - zakończyło się klęską. Ostatni dowódca powstania, ksiądz generał Stanisław Brzóska zginął 23.05.1865 r. Po upadku powstania represje rosyjskie dotknęły ok.250.000 ludzi, na Syberię zesłano ok.40.000 powstańców i ok.70.000 cywilów, zabrano ponad 3.300 majątków, stracono 669 osób. Kilka tysięcy osób przymusowo wcielono do rosyjskiego wojska bądź rot aresztanckich. Klęska powstania rozpoczęła okres brutalnej rusyfikacji Królestwa Polskiego.
Wspomniała, że 30.01.2013 r. w Wieliczce w sali „Magistrat” zorganizowała i prowadziła 182 spotkanie „Wieliczka-Wieliczanie” pt. „W 150 rocznicę wybuchu Powstania Styczniowego (1863-2013) - wieliczanie w Powstaniu Styczniowym”, z którego relację opublikowała w zeszycie 127 „Biblioteczki Wielickiej” (2013 r.), a w nim wykaz blisko stu wieliczan zaangażowanych w powstanie i wykaz tych osób, którzy je wspierali m.in. Podoscy z Grajowa, Niedzielscy ze Śledziejowic. Znajdujemy je także w książce Janiny Kęsek pt. „Bochnia i obwód bocheński w latach 1863-1864.W 150 rocznice Powstania Styczniowego” (2013 r.). Książka ta była prezentowana przez autorkę na 1 spotkaniu z cyklu „Wieliczka--Wieliczanie” Bis! 30.01.2019 r. a relacja ze spotkania jest opublikowana w I tomie książki Ex Libris Salis „Wieliczka-Wieliczanie” bis! Ocalić przeszłość od zapomnienia” (2025).
Uczennica z LO w Wieliczce odczytał treść tablicy: „1863 22. I. 1938 Tomasz Borzęcki, Stanisław Bączewski, Jan Bogda, Wojciech Chełmecki, Jan Ciepły, Władysław Ciepły, Błażej Hyszko, Ludwik Kolasa, Kasper Jamróz, Tytus Klemensiewicz, Roman Krupa, Seweryn Łempicki, Kazimierz Sałacki, Ignacy Makomaski, Karol Malinowski, Józef Olesiak, Szczęsny Pachel, Marcin Rembacz, Szymon Rupik, Zygmunt Urasiński, Józef Zieliński, Karol Zięba, Adam Znański. Pamięci bohaterów Powstania Styczniowego. Wieliczka.” Następnie w intencji powstańców styczniowych odmówiono modlitwy: „Ojcze Nasz…Zdrowaś Mario…Wieczne odpoczywanie…”. Zaśpiewano hymn państwowy „Jeszcze Polska nie zginęła...” Kolejno przed tablicą kwiaty złożyli Burmistrza Miasta i Gminy Wieliczka Rafał Ślęczka, sekretarz Marin Idzi, Filip Banaś, dyrektor Wielickiego Centrum Kultury, członek KPW, następnie Ewa Ptasznik, wicestarosta Powiatu Wielickiego, członek KPW,. Tadeusz Luraniec, reprezentował Radę Miejska Wieliczki, Hanna Kozioł, przewodnicząca, członek KPW, przewodnicząca Gminnej Rady Seniorów w Wieliczce, Zarząd i Radę Osiedla H. Sienkiewicza-A. Asnyka-W. Pola reprezentowali: przewodniczący Zarządu Piotr Marzec, wiceprzewodniczący Rady Józef Wróbel, sekretarz Rady Maria Nawrot, członek KPW, delegacje: LO, Szkoły Podstawowej nr 1 pod opieka dr Jakuba Pieczary, członka KPW, Szkoły Podstawowej nr 3 w Wieliczce, Stowarzyszenia „Klub Przyjaciół Wieliczki”(KPW): Jadwiga Duda, Anna Kisiel, skarbnik, członkowie: Marta Borowiec, Jan Matzke, Marian Sipióra oraz ze zniczem Hubert Cora. W uroczystości udział wzięli uczennice i uczniowie: klasy Szkół Podstawowych w nr: 1 i 3 w Wieliczce i Liceum Ogólnokształcącego im. J. Matejki z nauczycielka Melania Gurgul. Wykonano zdjęcie uczestników uroczystości przez ww. tablicą.
Pod przewodnictwem Jadwigi Dudy, członkowie KPW i delegacja uczniów pod opieką dr Jakuba Pieczary udała się na groby powstańców styczniowych. Zatrzymano się najpierw nad grobem Jozefa Jagielskiego, burmistrza Wieliczki z lat 1234-1939, który w 1938 r. polecił zbieranie informacji o powstańcach styczniowych. Zgłoszono 23 powstańców, których upamiętniono tablicą na frontonie Domu Przedpogrzebowego. Tablica przetrwała II wojnę światową, bo została przykryta tynkiem. Kolejno byliśmy nad grobami powstańców: Zygmunta Urasińskiego w kw. XIII, Błażeja Hyszko, zmarł (zm.) w 1918 r. w kw. XIV, Wojciecha Chełmeckiego zm. w 1888 r., w kw. XIII, Ludwika Kolasy zm. w 1917 r. w kw. XI, Kazimierza Sałackiego zm. w 1915 r., w kw. Xa, Karola Malinowskiego zm. w 1892 r., w kw. IV, Seweryna Junoszy Łempickiego zm. w 1931 r. w kw. III, Jana Bogdy zm. w 1908 r. i Jacka Białyni-Rzepeckiego zm. w 1917 r. w kw. I, Józefa Zielińskiego zm. w 1897 r. w kw. I, Władysława Ciepłego zm. w 1907 r. w kw. I. Przy grobach powstańców były biało-czerwone tabliczki z rokiem 1863 wykonane przez Stanisława Stawarczyka. Dziękujemy. Na każdym z grobów zapalono znicz i odmawiano modlitwę: „Wieczne odpoczywanie racz mu dać Panie a światłość wiekuista niechaj Mu świeci. Niech odpoczywa w pokoju wiecznym Amen”. Groby powstańców odwiedzili: Marcin Idzi i Aneta Tracz, dyrektor Wydziału Promocji, Rozwoju i Komunikacji UMiG Wieliczka, a ich wędrówkę kręcił kamerą Przemysław Sadowski z UMiG Wieliczka. W uroczystości uczestniczył dyrektor Zarządu Cmentarza Komunalnego w Wieliczce Antoni Sowa. Uroczystość zorganizował Burmistrz Miasta i Gminy Wieliczka niżej podpisana. Hołd oddano tym, co walczyli z bronią w ręku, o niepodległą Polskę. Przebieg uroczystości fotografowała m. in. Kinga Kowalska z Urzędu Miasta i Gminy Wieliczka.
Opracowała Jadwiga Duda
